Doel
Je kunt uitleggen waar de energie van een mechanisch horloge zit en welke weg die aflegt: van de veer naar de wijzers, en van de veer naar het onderdeel dat het ritme bepaalt.
Veerhuis
barrel
slaat de energie op
Raderwerk
going train
geeft de kracht door
Ankergang
escapement
verdeelt hem in tikken
Onrust en spiraal
balance and hairspring
bepalen het ritme
Theorie
Drijfveer en veerhuis: de energiebron
Alle energie zit in de (mainspring)BegripdrijfveerEngels: mainspringOpgerolde veer in het veerhuis; de energiebron van het uurwerk.Meer in begrippen →. Die ligt opgerold in het (barrel)BegripveerhuisEngels: barrelGetande trommel met de drijfveer erin; drijft het raderwerk aan.Meer in begrippen →: het grote, getande trommeltje dat je op elk uurwerk direct ziet. Opwinden spant de veer. De (click)BegrippalEngels: clickKlinkje dat in het palrad grijpt, zodat de veer niet terugloopt.Meer in begrippen → valt daarbij in de tanden van het (ratchet wheel)BegrippalradEngels: ratchet wheelWiel op de veerhuisas; wordt via het kroonrad opgewonden.Meer in begrippen →, zodat de veer niet meteen weer terugloopt.
Raderwerk: energie doorgeven
Het (going train)BegripraderwerkEngels: going trainWielen tussen veerhuis en ankerrad die de energie doorgeven.Meer in begrippen → brengt de kracht van het veerhuis naar het ankerrad. De volgorde is veerhuis, (centre wheel)BegripmiddenwielEngels: centre wheelDraait één keer per uur rond; draagt via de minuutrijder de minutenwijzer.Meer in begrippen →, (third wheel)Begripderde wielEngels: third wheelTussenwiel tussen middenwiel en vierde wiel.Meer in begrippen →, (fourth wheel)Begripvierde wiel (secondewiel)Engels: fourth wheelDraait één keer per minuut; draagt vaak de secondewijzer.Meer in begrippen → en tot slot het (escape wheel)BegripankerradEngels: escape wheelLaatste wiel van het raderwerk; geeft impuls via de ankerstenen.Meer in begrippen →. Bij de ST36 draagt het vierde wiel de kleine seconde. Elk volgend wiel draait sneller en met minder kracht.
Ankergang: de energie in tikken verdelen
De (lever escapement)Begripankergang (echappement)Engels: lever escapementAnkerrad + anker: deelt de energie op in tikken en houdt de onrust in beweging.Meer in begrippen → bestaat uit het ankerrad en het (pallet fork (lever))BegripankerEngels: pallet fork (lever)Wipt heen en weer, vergrendelt het ankerrad en geeft de impuls door aan de onrust.Meer in begrippen →. Samen laten ze het raderwerk tik voor tik verder lopen, en bij elke tik krijgt de onrust een klein duwtje.
Onrust en spiraal: het ritme
De (balance (wheel))BegriponrustEngels: balance (wheel)Slingerend wiel dat samen met de spiraal het ritme bepaalt.Meer in begrippen → slingert heen en weer, en de (hairspring / balance spring)Begripspiraal (spiraalveer)Engels: hairspring / balance springDunne veer die de onrust steeds terugbrengt naar zijn middenstand. Nooit aanraken.Meer in begrippen → brengt hem steeds terug naar zijn middenstand. Samen vormen ze de oscillator: ze bepalen het ritme, niet de hoeveelheid energie.
Opwind- en stelwerk en wijzerwerk
Het (keyless works)Begripopwind- en stelwerkEngels: keyless worksMechaniek achter de kroon voor opwinden en wijzers zetten.Meer in begrippen → zit achter de kroon: (winding stem)Begripsteel (opwindas)Engels: winding stemAs tussen kroon en uurwerk.Meer in begrippen →, (crown wheel)BegripkroonradEngels: crown wheelWiel tussen opwindrondsel en palrad. De schroef heeft vaak linkse draad.Meer in begrippen →, palrad en (sliding pinion / clutch wheel)BegripschuifrondselEngels: sliding pinion / clutch wheelSchuift heen en weer om te schakelen tussen opwinden en wijzers zetten.Meer in begrippen →. Het schakelt tussen opwinden en wijzers zetten.
Het (motion works)BegripwijzerwerkEngels: motion worksMinuutrijder, wisselrad en uurwiel; zet minuten om naar uren (12:1).Meer in begrippen → zit onder de wijzerplaat. De (cannon pinion)BegripminuutrijderEngels: cannon pinionBusje op de as van het middenwiel; draagt de minutenwijzer en slipt bij het zetten.Meer in begrippen →, het (minute wheel)BegripwisselradEngels: minute wheelVerbindt de minuutrijder met het uurwiel.Meer in begrippen → en het (hour wheel)BegripuurwielEngels: hour wheelDraagt de urenwijzer.Meer in begrippen → zetten minuten om in uren, in de verhouding 12 op 1.
En bij een automaat?
Bij een automaat windt een (rotor)BegriprotorEngels: rotorSlingergewicht dat een automaat opwindt.Meer in begrippen → de veer op via een eigen wisselraderwerk. Omdat de rotor blijft draaien als de veer al vol is, zit er in het veerhuis een (slipping bridle)BegripslipkoppelingEngels: slipping bridleLaat een volle drijfveer in een automaat slippen; daarom remvet.Meer in begrippen →: de volle veer slipt dan door. Daarvoor is remvet nodig, zoals Moebius 8217.
Gangreserve
De (power reserve)BegripgangreserveEngels: power reserveHoe lang een volledig opgewonden uurwerk loopt.Meer in begrippen → is hoe lang een volledig opgewonden uurwerk doorloopt. Ter vergelijking:
- Felsa 465N: ongeveer 38 uur.
- Hamilton H-10: 80 uur.
Praktijk
Pak de Sea-Gull ST36 (ST3600) erbij en wijs de keten aan, van het veerhuis tot de onrust. Benoem daarna het opwind- en stelwerk en het wijzerwerk. Je hoeft niets los te maken.